MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI TEST REHBERİ

GİRİŞ
Özel Karatekin Hastanesi Mikrobiyoloji Laboratuvarı giderek artan test çeşidi ile modern bir ortamda hastalarımıza ve doktorlarımıza hizmet vermeye devam etmektedir. Bu kılavuz, laboratuvarımızdan tetkik isteyecek hekimlere yol göstermek/yardımcı olmak amacıyla hazırlanan ve ihtiyaca göre güncellenmesi tasarlanan bir metindir. Bu rehberde her testin adı ile birlikte, çalışılan örnek türü, örneğin alındığı tüp, çalışılan metot, referans değerler, çalışma günleri ve rapor tarihleri belirtilmiştir. Test bilgileri sürekli olarak güncellendiğinden kitapta yer alan bilgilerde yıl içinde değişiklik olabileceği dikkate alınmalıdır. Bu test rehberinin tamamı web sitemizde de bulunduğundan yıl içinde yapılan değişiklikleri buradan takip edebilirsiniz. Sizlere daha güvenilir sonuçlar ve daha kaliteli hizmet verebilmemiz için test istemlerini yaparken hastayla ilgili bilgileri, istem yapan doktor ismini, gönderen birimi ve ön tanı kısımlarını eksiksiz doldurmanızı rica ederiz. Testler hakkında daha geniş bilgi almak istediğinizde her türlü haberleşme yolu aracılığı ile laboratuvar personeline ulaşabilirsiniz. Laboratuvar-klinik işbirliğinin ve uyumunun tanı ve tedavi sürecine önemli katkılar getireceği inancındayız. Bu rehberin tüm hastalara ve hastanemiz personeline faydalı olması dileğimizle…

A. STANDART/ ÖNLEMLER

1. Tanısı ne olursa olsun her hastayı/ her klinik örneği kan-yoluyla bulaşan etkenlerle enfekte kabul ederek ona göre önlem alın.

2. Hasta veya klinik örnekle temastan önce ve sonra mutlaka ellerinizi yıkayın.

3. Kan veya vücut sıvıları ile temas etme ihtimali bulunan her durumda eldiven giyin; kullanılmış eldiveni tekrar kullanmayın. Eldiveni çıkardıktan sonra da ellerinizi yıkayın.

4. Derinizde yara, kesi veya benzeri deri bütünlüğünü bozan lezyonunuz varsa üzerini uygun şekilde örterek kan veya vücut sıvılarından koruyun.

5. Kan veya vücut sıvılarının sıçraması ihtimali bulunan her durumda koruyucu gömlek veya önlük giyin.

6. Kan veya vücut sıvılarının sıçraması ihtimali bulunan her durumda ağız, burun ve göz mukozalarını korumak üzere maske ve gözlük kullanın.

7. Kan veya vücut sıvılarıyla bulaşmış tek kullanımlık malzemeyi ve işi biten klinik örnekleri enfekte atık kutusuna atın. Yeniden kullanılacak malzemeyi uygun şekilde dezenfekte edin ve gerekiyorsa sterilizasyon ünitesine gönderin.

8. Zorunlu olmadıkça keskin ve delici eşyalar kullanmaktan kaçının; bu mümkün değilse kullanırken çok dikkatli olun. Şişe ve tüp kırığı gibi malzemeyi toplamak için forseps, maşa v.b. aletler kullanın.

9. İğne batmasına bağlı yaralanmalardan kaçınmak için; kesinlikle kullanılmış iğnenin kapağını kapatmaya, iğneyi yerine takmaya, veya bükmeye çalışmayın; delinmeye dayanıklı enfekte atık kabına atın.

10. Çalışma ortamına dökülen veya saçılan kan ve vücut sıvılarını derhal 1/10 sulandırılmış çamaşır suyu ile temizleyin. Çalışmanız bittikten sonra da çalıştığınız yüzeyi (tezgahı v.b.) uygun bir dezenfektanla temizleyin.

11. Bütün klinik örnekleri sızdırmaz ve “biohazard” işaretli plastik çantalarda bulundurun/ taşıyın.

12. Daha önce yaptırmamışsanız ve doğal yoldan bağışık değilseniz hepatit B aşısı yaptırın.

B. TEST GİRİŞLERİ

Test girişleri için hastane otomasyon sisteminde hasta sayfasında yer alan “laboratuvar istem” menüsü seçilir. Burada mikrobiyoloji tetkikleri bölümünden test/testler işaretlenerek istek yapılabilir. Test seçimi tamamlandıktan sonra hastalar poliklinikten laboratuvar kayıt ve kan alma birimine yönlendirilir. Test istem kabulü laboratuvar kayıt biriminde yapılır. Acil biriminde ve servislerde test girişleri için aynı işlemler yapılır, hastalardan alınan test materyalleri istem kabul barkodları ile birlikte laboratuvara gönderilir ve laboratuvarda örnek kabulü yapılır. Tetkik girişleri onaylandıktan sonra test eklenmemelidir. Çünkü onay sonrası işaretlenen testler laboratuvar informasyon sistemi (LİS) tarafından görülmeyecektir. Onay sonrası her yeni test isteği için yeni bir otomasyon girişi ve LİS kaydı yapılması gerekir.

C. MİKROBİYOLOJİK ÖRNEK ALIMI VE TRANSPORTU

1. TETKİKLERİN OTOMASYONA GİRİLMESİ

Laboratuvara gelen örnek değerlendirilirken hasta ve örnek konusunda bilinmesi gereken bazı noktalar vardır. Bu amaçla bilgisayardaki tetkik istek sayfasındaki (HBYS’de) tüm bilgiler istem yapan hekim tarafından eksiksiz doldurulmalıdır.

HBYS’ de şu bilgiler bulunmalıdır:

a. Hastanın adı ve soyadı

b. Hastanın yaşı (Genital örneklerde floranın, idrar örneklerinde idrarın alınış şeklinin değerlendirilebilmesi v.b. amacıyla)

c. Hastanın cinsiyeti (özellikle idrar ve ürogenital örneklerin değerlendirilmesinde)

d. Örneği gönderen servis veya poliklinik

e. İstemi yapan doktorun adı, soyadı, görevli olduğu bölüm belirtilmelidir (Acil bildirimi gereken sonuçlarda iletişim kurabilmek ve değerlendirmeleri yönlendirecek yeni bilgiler edinebilmek için çok önemlidir.)

f. Örneğin alındığı tarih ve saat (Herhangi bir nedenle örneğin laboratuvara nakli gecikmiş ise durumun bilinmesi ve değerlendirmelerin buna göre yapılması çok önemlidir.)

g. Klinik tanı veya ön tanı

h. Eşlik eden hastalıklar (Diabet, immünyetmezlikler, prematürite vb.)

i. Kullanılan antibiyotikler

j. Örneğin alındığı anatomik bölge ve örneğin tanımlanması (örn: Sağ uyluk apse aspirasyon mat.)

k. İstenen özel mikrobiyolojik işlemler.

2. ÖRNEKLERİN ALINMASI VE LABORATUVARA TRANSFERİ

Polikliniklerden yapılan test isteklerinin LİS’e kaydı yapıldıktan sonra kan alma biriminde kan örnekleri alınır. Kan örneği için testlere göre uygun örnek tüpü seçimi yapılır, seçilen tüplere barkod etiketler yapıştırılır ve kan alma işlemi gerçekleştirilir. Kan alma işlemi tamamlanan hastalara sonuçların ne zaman çıkacağı ve sonuçlarını nereden alabileceği bilgileri verilir. İdrar ve gaita testleri için hastalara Mikrobiyoloji Laboratuvarında barkod etiketi basılmış idrar ve gaita kabı verilip tuvalete yönlendirilir, daha sonra hastalar örneklerini ilgili laboratuvar birimine getirirler. Bebeklerden idrar ve gaita örneği için örnek kapları aileye verilip nasıl örnek toplayacakları hakkında bilgi verilir ve topladıkları örnekleri ilgili laboratuvar birimine getirmeleri söylenir.
Servislerde ve Acil’de yatan hastaların örnekleri kendi birimlerinde alınır. Test istekleri otomasyona girildikten sonra testlere göre örnek kabı seçimi yapılır, örnek kaplarına barkod etiketi yapıştırılır. Damar yolu açık hastalarda kan alma için hastanın diğer kolu kullanılır. Kan alma işlemi yetkili sağlık personeli tarafından gerçekleştirilir. Alınan örnekler bekletilmeden görevli taşıma personeli ile laboratuvar birimine gönderilir. Numune Kabul biriminde toplanan örnekler numune kabul personeli tarafından, servislerden alınan numuneler görevli taşıma personeli tarafından en kısa süre içerisinde (Tablo 4,5,6,7) servislere ait, özel taşıma kapları içerisinde ve tüm örnekler potansiyel enfekte materyal kabul edilerek, laboratuvara taşınmalıdır.

3. ÖRNEKLERİN LABORATUVARA KABULÜ VE AYRIŞTIRILMASI

Örnekler laboratuvara gelince, LİS’den yapılan test isteklerine bakılarak örnek kabının uygunluğu, örnek miktarı, pıhtılaşma, kontaminasyon, vb. kontrolü yapılır. Kabul edilen örnekler ilgili laboratuvar birimlerine dağıtılır.

4. ANALİZ

Mikrobiyoloji laboratuvarı işleyiş prosedürüne göre hareket edilir. Cihazları kullanarak yapılan analizlerden önce cihazların kontrolü ve “internal kalite kontrol” çalışmaları gerçekleştirilir. Sonuçlar kabul edilebilir değerlerde ise hasta örnekleri çalışılmaya başlanır. Sonuçlar “geçersiz” olarak değerlendirilirse çalışma başlatılmaz ve cihaz ile ilgili prosedürler gerçekleştirilir. Cihazlar tamamladığı analizlerin sonuçlarını otomatik olarak LİS’e gönderir. LİS’de hastaların tüm sonuçları toplanır, bu sonuçlar değerlendirilir, uygun bulunan sonuçlar onaylanır. Uygun olmayan testler, sebebi araştırılarak (numunenin göz ile değerlendirilmesi, vb) yeniden çalışılır. Acil örnekler rutinden ayrı olarak hemen çalışılır ve analiz sonuçları bekletilmeden onaylanır. Panik Değer Listesine ait bir test sonucu bulunursa, analiz süreci gözden geçirilerek test tekrarlanır. Tekrar sonuçları da panik değer listesinde ise, testi isteyen klinisyene bilgi verilir. Test sonucu hastanın kliniği ile örtüşmüyorsa hastadan yeni örnek alınarak analiz tekrarlanır. Üyesi olduğumuz LABPT ve QCMD eksternal kalite kontrol programının belirlediği takvim günlerinde program dahilinde olan testler için eksternal kalite kontrol serumları hasta testleriyle birlikte çalışılır.

5. SONUÇ GÖNDERME ( RAPORLAMA)

Test sonuçları LİS’de onaylandığı zaman poliklinik, acil ve servislerdeki bilgisayarlarda hasta sayfasında görülebilir. Test sonuçlarının yazıcı çıktıları servislerde görevli sağlık personeli tarafından alınarak hasta dosyasına konulur. Ayaktan hastalarda ise sonuç verme bankosu tarafından hastaya verilir. 6. SONUÇ VERME SÜRELERİ:

Genel Bilgiler: Muhtemel sonuç çıkış zamanı gerekli kontrollerden sonra sonuçların verileceği en kısa süredir. Bu süre şartların uygun gittiği durumlar için hesaplanmıştır. Sonuç verme süreleri her paramatre için tablolarda verilmiştir. Cihazlarda beklenmedik bir arıza, elektrik kesintisi ve testlerin kendi teknik özelliklerinden dolayı tekrarlanması veya başka bir yöntemle doğrulanması gereken durumlarda belirtilen sürelerde gecikme olabilir. NOT: Yukarıda belirtilen sonuç verme süreleri olağandışı durumlarda bazen değişebilir (yetersiz ve yanlış numuneler, otomasyon problemleri vb. ).

7. ÖRNEKLERİN ALINMASI

7.1 Kan (Serum) Örneklerinin Alınması

a. Kırmızı kapaklı plastik jelli tüp tüpler içinde bulunan jel, santrifüj sonrasında serum ve kan hücreleri arasında fiziksel bir engel oluşturmakta, tüp çeperinde bulunan silika partikülleri sayesinde serum pıhtılaşmasını hızlandırmaktadır.
b. Aynı örnekten birden fazla test istenmesi halinde 4-5 ml serum yeterlidir. (bu miktar yaklaşık 10 ml kan örneğinden sağlanabilir).
c. Jelli tüpler 8 ml kan örneği ile tamamen doldurulmalıdır. Daha az kan örneği ile yeterli serum elde edilemez.
d. Kanın tüpün çeperindeki silika partikülleri ile iyice temas etmesi için 5-6 kez yavaşça altüst edilmelidir; tüp kesinlikle çalkalanmamalıdır!
e. Hemolizli veya bulanık serumlar birçok tetkik için uygun değildir. Yeniden örnek alınmalıdır

7.2 Kültür Örneklerinin Alınması

a. Örnekler antibiyotik tedavisi başlanmadan alınmalıdır. Eğer antibiyotik tedavisi başlanmış ise örnek yeni antibiyotik dozu verilmeden hemen önce alınmalıdır ve laboratuvar bu durumdan haberdar edilmelidir.

b. Örnekler enfeksiyonu en iyi temsil edecek bölgeden en uygun teknikle alınmalıdır. Florası olan bölgelerde endojen mikrobiyal flora ile kontaminasyon önlenmelidir (Tablo I).

c. Hastalığın en uygun döneminde örnek alınmalıdır.

d. Hastanın kendi aldığı idrar, balgam, dışkı gibi örneklerde hastaya tam bilgi verilmeli, uyumlu olması sağlanmaya çalışılmalıdır.

e. Örnek yeterli miktarda olmalıdır. Birden fazla yapılan istemlerde gönderilen örneğin miktarına özellikle dikkat edilmelidir.

f. Örneğin alındığı kaba hastaya ait barkod yapıştırılmış olmalıdır. Tüp üzerine yapıştırılacak olan barkod etiketi, tüpün üzerindeki etiketin üzerine düzgün bir şekilde yapıştırılır.

7.3 Örnek Kaplarının Etiketlenmesi

a. Kesinlikle hiçbir numune kabının kapağına barkod etiketi yapıştırılmamalıdır, kabın kendisine barkod etiketi yapıştırılmalıdır. Aksi halde aynı anda kapağı açılan iki numune karışabilir.

b. Tüp üzerine yapıştırılan barkod etiketi tüp içindeki numunenin görünmesini engellememelidir.

c. Barkod etiketi yan veya yuvarlak yapıştırılmamalıdır.

d. Deforme olmuş veya eksik basılmış barkod etiketi yerine yenisi basılmalıdır.

8. ÖRNEKLERİN TAŞINMASI:

a. Alınan tüm örnekler en kısa zamanda laboratuvara ulaştırılmalıdır.

b. Genellikle bakteriyel örnekler 24 saatten fazla saklanmaz.

c. Viral örnekler +40C’de 2-3 gün bekleyebilir.

d. Kan kültürü için alınan örnekler en kısa zamanda laboratuvara ulaştırılmalı bu süre zarfında oda ısısında bekletilmelidirler.

e. Gonokok kültürü için laboratuvarla iletişime geçilerek kültür alınmalı, bekletilmemelidir.

f. Anaerob kültür için alınan örnekler özel transport besiyerlerine konmamışsa hemen ulaştırılmalı, hiçbir zaman buzdolabına konmamalıdır.

g. BOS örnekleri de hiçbir zaman buzdolabına konmaması gereken örneklerdendir. Oda ısısında ya da 370C’de bekletilebilir.

h. Yara ve vücut sıvıları alındığı andan itibaren 1 saat içerisinde laboratuvara ulaşmış olmalıdır. i. Gaita örnekleri eğer nakil besiyeri kullanılmıyorsa 1 saat içerisinde laboratuvarda olmalıdır.

Aksi takdirde flora elamanları hızla çoğalarak patojen bakterinin tespit edilmesini önlerler.

j. Mikobakteriyel inceleme için hastadan sabah alınan ilk idrar ve balgam gönderilmelidir.

k. Buzdolabında muhafaza edilmediği sürece idrar ve solunum sistemine ait örnekler alındığı andan itibaren 30 dakika içerisinde laboratuvara ulaşmış olmalıdır. Ulaştırılamıyorsa 2-8 saat buzdolabında tutulabilir bu süre 24 saati aşmamalıdır.

9. MİKROBİYOLOJİK ÖRNEK RED KRİTERLERİ

a. Örnek reddi ile ilgili kriterler verilen sonuçların klinisyeni yanlış yönlendirmemesi esas alınarak belirlenmiştir.

b. Hatalı örnekler konusunda klinisyen hemen bilgilendirilir ve yeni örnek laboratuvara gelene kadar hatalı örnek uygun koşullarda muhafaza edilir.

c. Eğer klinisyen herhangi bir nedenle hatalı örnekte mikrobiyolojik çalışma yapılmasında ısrar ederse; laboratuvar, örneğin hangi nedenle uygun olmadığını ve sonucun potansiyel hata kaynaklarını raporda belirtecektir.

Örnek reddine neden olan durumlar:

1. Hasta adı ve soyadı ve/veya örnek tanımının yapılmadığı, hatalı yapıldığı veya otomasyon girişleri ile örnek kabında uyumsuzluk bulunan durumlar,

2. Kırık veya steril olmayan toplama kapları ile gönderilen örnekler,

3. Bir başka materyalle kontamine örnekler (idrarın gaita veya vaginal akıntı ile karışması vb.),

4. İstem ile uyumsuz örnekler (aerop nakledilmiş örnekte anaerobik inceleme),

5. Miktar olarak yetersiz örnekler, birden fazla işlem için tek sürüntü örneği,

6. Mantar ve mikobakteri incelemesi dahil 24 saat süre ile toplanan balgam ve idrar örnekleri,

7. Tükürükle kontamine (10 epiteli, 25 lökositi olan) balgam örnekleri,

8. Transport süre ve ısı şartlarına uymayan örnekler,

9. Kan, BOS ve idrar dışında kalan steril vücut sıvılarına ait aynı tarihli örnekler,

10. Boğaz kültürü dışında, kurumuş olarak gelen sürüntü örnekleri.

11. Flora ile kontaminasyon olasılığı yüksek olduğu için şüpheli mikrobiyolojik veri sağlayan veya sonuçları hastalık tanısında yönlendirici olmayan örnekler (Tablo II),

12. Anaerobik inceleme istendiği halde örneğin uygun olmadığı durumlar (Tablo 3),

13. Formalin içindeki örnekler.

14. Tüp içindeki yetersiz kan örnekleri,

15. Hemolizli serum örnekleri,

16. Pıhtılı serum örnekleri,

17. Uygun tüplere alınmayan kan örnekleri laboratuvara kabul edilmez; servis ve polikliniklerden yeni numune istenir.

18. Aynı gün içinde tekrarlayan serolojik test istemleri (CRP hariç), kabul edilmez.